بەکێشی قەڵەمباز ز ز.... (٩)

بووتیقا (Poetique)

بە چاو خشاندنێک بە سەر سەردێری ئەو وتارانەدا کە، لە زۆربەی فستیڤاڵ و کۆرە ئەدەبیەکانی کوردیدا، پێشکەش دەکرێن، دەبینین کە زۆرێ لە خوێنەرانی مە لە خوێندنەوی دەقێکی ئەدەبی دا، هەوڵ ئەدەن مانا یان ماناگەلێک، لە دەقێکی دیاریکراو یان کۆبەرهەمی نووسەرێک، هەڵکڕێنن و بە پێی زانیارییەکانی خۆیان دەقێک بەرەو لایەنەکانی دەرەوەی دەق ؛ وەکوو کۆمەڵناسی، دەروونناسی، ئابووری تا کەسایەتی و ژیاننامەی نووسەر و هاوسێ و دراوسێکانیشیان و... بەرن..

باوەکوو،ئەو چەشنە خوێندنەوانە  ( بە مەرجێک بابەتی خوێندنەوەکە لە دەروونی دەقەوە هاتبێ) لە خوێندنەوەی هێرمنۆتیکییانە(بابەتییانە)دا جێی سەرنجن و دەچنە خانەی تاویل، تەفسیر، لێکدانەوە، شەرحکردن و روونکردنەوە  و.. بەڵام لەدەرەوەهاتنی بابەتەکان و زۆرجار سەپاندنیان بەسەر دەقێکی دیاریکراودا، خاڵی لاوازیی ئەو چەشنە خوێندنەوانەیە...

خوێندنەوەکانی سەردەم هەوڵ ئەدا لە بری چی گوتنی کەسایەتی، ئاوڕ لە چۆن گوتنی دەق بە پێی"بووتیقا" بداتەوە

لە پێشەکی کتێبی "بووتیقای پێکهاتەخواز"نووسینی "تزۆتان تودۆرۆف" Poetique(پۆئتیک) یان بووتیقا لە سێ مانادا بەکار هاتووە؛

ئەلف – "ئەو هەڵبژاردنانەی کە نووسەر یان شاعیرێک لەناو وزەی زمانێکدا بەکاری دەهێنێ" وەکوو بووتیقای نالی، بووتیقای سوارە، بووتیقای شاملوو... ؛

"لاولاوە لە ئەم لاوە بۆ ئەو لاوە کشاوە..."  (نالی)

" لە چەشنی گەرووی کەو، کەوی دیلی زیندانی..."   (سوارە)

ب -  "ئەو بنەمایانەی کە قوتابخانە یان شێوازێکی ئەدەبی  بۆ خولقاندنی دەقێک پێشنیاریی دەکا؛ وەکوو بووتیقای کلاسیسم، ریالیسم یان سوورریالیسم ..."

ج‌-      "وەکوو بیرۆکەیەکی ئەدەبی، بۆ وێنە؛  بووتیقای رەخنەی نوێ، بووتیقای پێکهاتەخوازانە و..."

کاتی خۆی "ئەرەستوو " وەکوو بیرۆکەیەک سەبارەت   بە تایبەتمەندیی بابەتگەل ئەدەبی ، تیشکێ باشی خستە سەر ئەم بابەتە و دواتر "پول والێری"بووتیقا "وەکوو ناوێک دیاری دەکا کە، پێوەندە  بە بەرهەمهێنانی دەقێکەوە کە، وەکوو جەوهەر و کەرەسە زمان بێ و لەناو زماندا کاربکا" و ئەنجام فورمالیستەکان هەوڵی بووژانەوەیان بۆدا و رۆمن یاکوبسێن لە نووسراوەکانیدا وەکوو "زانستی ئەدەبیات" باسی دەکا و ...ئیستا کاتێ باسی خوێندنەوەی بووتیقایی بەرهەمێکی ئەدەبی دەکرێ  زێدەتر مەبەست لایەنی جوانیناسانە و کارکردی دەقە وەکوو بیرۆکەیەکی ئەدەبی.

 

بووتیقا بەدوای مانادا ناگەڕێ بەڵکوو بە ئامانجی ناسینی ئەو یاسا و رێساگەلەوەیە کە لە خولقاندنی دەقێکی ئەدەبیدا بەکار هاتوون؛ بووتیقا ئەو یاسا و ریسا لە ناو دەقدا ئەدۆزێتەوە و دەیکاتە  پێکهاتە و چۆنییەتی  کارکردیی زمانیی ئەو دەقە. واتە ئەگەر بمانهەوێ بە پێی زانستی ئەدەبی ، ئەم دەقە بخوێنینەوە ؛ "شەرتە ئەچم شەڕ نەکەم" ناڵێین کە نووسەر ئەیهەوێ نەچێ بۆ شڕ.. یان حەز بە شەڕ ناکا و..تاد. بەڵکوو باسی نامۆ بوونی دێڕەکە دەکا بە پێی سینتاکسی باو و بەکار هێنانی شەرتە  و شەڕ لەگەڵ ئەچم و نەکەم ... کە گەمەیەکی زمانیی نوێە ، نە بە پێێ وێنەسازکردنە سواوەکانی پێشوو، بە ڵکوو بە پێی کارکردێکی دیکەی بەکار هێنانی زمان...

-          یانی خوێندنەوەکانی دی، کەشکن؟

-           بۆچی کەشک ناخۆشە بەڕیز؟